Nghĩa
Nghĩa đen là sức lực không theo kịp ý muốn của lòng mình. Nghĩa bóng chỉ việc trong lòng rất muốn làm nhưng khả năng hoặc điều kiện thực tế không cho phép, thường diễn tả sự bất lực hoặc đuối sức.
Giải nghĩa tiếng Trung 中文释义
心里想做某事，但力量够不上或受客观条件限制而办不到。
Tương đương tiếng Việt: Lực bất tòng tâm / Có lòng mà không có sức
📜 Câu chuyện 成语故事
东汉时期，著名军事家、外交家班超奉命出使西域。他凭借卓越的智慧和勇气，平定了多次动乱，维护了国家统一，在边疆坚守了三十多年。
Dōng Hàn shíqí, zhùmíng jūnshìjiā, wàijiāojiā Bān Chāo fèngmìng chūshǐ Xīyù. Tā píngjiè zhuóyuè de zhìhuì hé yǒngqì, píngdìng le duō cì dòngluàn, wéihù le guójiā tǒngyī, zài biānjiāng jiānshǒu le sānshí duō nián.
Thời Đông Hán, nhà quân sự và ngoại giao nổi tiếng Ban Siêu vâng mệnh đi sứ Tây Vực. Nhờ vào trí tuệ và lòng dũng cảm xuất chúng, ông đã bình định nhiều cuộc bạo loạn, giữ gìn nền thống nhất đất nước, kiên trì bám trụ nơi biên ải hơn ba mươi năm.
随着岁月流逝，班超逐渐年老多病。他深知自己时日无多，十分思念故土，便向汉和帝上书，请求允许自己回朝。
Suízhe suìyuè liúshì, Bān Chāo zhújiàn niánlǎo duō bìng. Tā shēn zhī zìjǐ shí rì wú duō, shífēn sīniàn gùtǔ, biàn xiàng Hàn Hé Dì shàngshū, qǐngqiú yǔnxǔ zìjǐ huí cháo.
Tháng năm trôi qua, Ban Siêu dần già yếu và lâm bệnh. Ông biết mình không còn sống được bao lâu, trong lòng khôn nguôi nỗi nhớ quê cha đất tổ, bèn dâng thư lên vua Hán Hòa Đế xin được trở về triều đình.
班超在奏章中动情地写道，自己不敢奢望活着走到酒泉郡，只希望能活着踏入玉门关，看一眼故乡的土地。
Bān Chāo zài zòuzhāng zhōng dòngqíng de xiě dào, zìjǐ bù gǎn shēwàng huózhe zǒudào Jiǔquán Jùn, zhǐ xīwàng néng huózhe tà rù Yùmén Guān, kàn yīyǎn gùxiāng de tǔdì.
Trong bản tấu, Ban Siêu xúc động viết rằng bản thân chẳng dám mơ sẽ còn sống để về được đến quận Tửu Tuyền, chỉ hy vọng lúc còn sống có thể đặt chân vào ải Ngọc Môn để ngắm nhìn mảnh đất quê hương một lần.
可是奏章送上去很久，朝廷一直没有回复。班超的妹妹班昭十分心疼哥哥，也写了一份奏章呈给皇帝。
Kěshì zòuzhāng sòng shàngqù hěn jiǔ, cháotíng yīzhí méiyǒu huífù. Bān Chāo de mèimei Bān Zhāo shífēn xīnténg gēge, yě xiě le yī fèn zòuzhāng chéng gěi huángdì.
Thế nhưng bức tấu gửi đi đã lâu mà triều đình mãi vẫn chưa hồi đáp. Em gái Ban Siêu là Ban Chiêu rất thương xót anh trai, bèn tự mình viết một bản sớ trình lên hoàng đế.
班昭在信中恳切地叙述了班超为国立功的辛劳，并写道：哥哥如今头发斑白，牙齿掉落，双眼模糊，身体衰弱，已经是“力不从心”了。如果一定要等到他病死异乡，实在让人心痛。
Bān Zhāo zài xìn zhōng kěnqiè de xùshù le Bān Chāo wèi guó lìgōng de xīnláo, bìng xiě dào: gēge rújīn tóufa bānbái, yáchǐ diàoluò, shuāngyǎn móhu, shēntǐ shuāiruò, yǐjīng shì “lìbùcóngxīn” le. Rúguǒ yīdìng yào děngdào tā bìng sǐ yìxiāng, shízài ràng rén xīntòng.
Trong thư, Ban Chiêu tha thiết kể lại những gian khổ lập công vì nước của Ban Siêu, và viết rằng: Nay anh trai tóc đã bạc trắng, răng rụng mắt mờ, sức khỏe cạn kiệt, thật sự đã 'lực bất tòng tâm' rồi. Nếu cứ để ông ấy phải chết rũ nơi đất khách quê người thì thật đau xót khôn cùng.
汉和帝读完后深受感动，立刻下旨派人接替班超，并召他返回洛阳。班超回京后不久便安然离世。
Hàn Hé Dì dú wán hòu shēn shòu gǎndòng, lìkè xiàzhǐ pài rén jiētì Bān Chāo, bìng zhào tā fǎnhuí Luòyáng. Bān Chāo huí jīng hòu bùjiǔ biàn ānrán lìshì.
Hán Hòa Đế đọc xong vô cùng xúc động, lập tức hạ chiếu cử người sang thay thế và triệu Ban Siêu về lại Lạc Dương. Về kinh không lâu sau đó, Ban Siêu thanh thản qua đời.
Xuất xứ 出处
《后汉书·班超传》
超自以久在绝域，年老思土……臣不敢望到酒泉郡，但愿生入玉门关。……超妹昭上书，诉超老病，求见收还，言：‘超年寿衰暮，头白齿落，面无润泽，两目蒙蒙，两耳聋，力不从心。’Dịch: Ban Siêu tự nghĩ mình ở nơi đất khách cách trở đã lâu, tuổi già nhớ quê hương... Thần chẳng dám mong về được đến quận Tửu Tuyền, chỉ mong khi còn sống được bước chân vào ải Ngọc Môn... Em gái Ban Siêu là Ban Chiêu dâng thư trình bày việc anh trai già yếu bệnh tật, xin được triệu về, nói rằng: 'Ban Siêu tuổi tác đã xế chiều, tóc bạc răng rụng, mặt mày khô héo, hai mắt mờ sương, hai tai điếc lác, sức lực không còn theo nổi tâm nguyện.'
Ví dụ
年纪大了，做重活儿常感到力不从心。
Niánjì dà le, zuò zhònghuór cháng gǎndào lìbùcóngxīn.Tuổi cao rồi, làm việc nặng thường cảm thấy lực bất tòng tâm.他很想帮朋友渡过难关，可惜财力有限，深感力不从心。
Tā hěn xiǎng bāng péngyou dùguò nánguān, kěxī cáilì yǒuxiàn, shēn gǎn lìbùcóngxīn.Anh ấy rất muốn giúp bạn vượt qua giai đoạn khó khăn, tiếc là tài chính eo hẹp nên thấy vô cùng bất lực.面对复杂的管理问题，新手主管渐渐觉得力不从心。
Miànduì fùzá de guǎnlǐ wèntí, xīnshǒu zhǔguǎn jiànjiàn juéde lìbùcóngxīn.Trước những vấn đề quản lý phức tạp, người quản lý mới dần cảm thấy đuối sức.
Cách dùng 用法
Mang sắc thái trung tính, đôi khi pha chút ngậm ngùi, tiếc nuối. Trong câu thường đóng vai trò làm vị ngữ, tân ngữ hoặc định ngữ; hay kết hợp với các động từ chỉ cảm giác, nhận thức như '感到' (cảm thấy), '觉得' (thấy), '自感' (tự thấy). Thường dùng khi ai đó tuổi già sức yếu, tài chính hạn hẹp hoặc năng lực có hạn trước một công việc vượt quá tầm tay. Lưu ý: Người Việt thường dùng từ Hán Việt 'lực bất tòng tâm' rất tự nhiên, nhưng trong giao tiếp tiếng Việt hằng ngày cũng có thể diễn đạt uyển chuyển là 'đuối sức', 'bất lực', 'lực không kham nổi'. Tránh nhầm lẫn với '无能为力' (hoàn toàn không có cách nào, không giúp được gì cả).
Gần nghĩa: 心有余而力不足、无能为力
Trái nghĩa: 得心应手、游刃有余
Tài liệu tham khảo
- 《后汉书·班超传》
- 《现代汉语词典》（第7版）
- 《汉语成语大词典》（中华书局）
- 《成语源流大辞典》
